تماس با ما
درباره ما
هدایا و نذورات
دلنوشته های کاربران
زیارت مجازی
پرتال امامزادگان کشور
امامزادگان
امامزاده به فرزند یا نواده امام معصوم و گاهی به مدفن و مزار او گفته می‌شود. کاربرد این واژه در این اصطلاح، از قرن ششم هجری قمری و حتی قبل از آن وجود داشته ولی از قرن نهم به بعد رایج شده‌است. ساخت مقبره...
چهارشنبه 13 دی 1396    
بازدید: 504

تعریف اصطلاحی

اصطلاح امام‌زاده برای اشاره به فرزند یکی از امامان دوازده گانه و نیز نوادگان آنان به کار می‌رود. دهخدا در معنای واژه امامزاده کسی را که بلافاصله یا به فاصله کم از نسل امام باشد، امامزاده دانسته است. به گفته او مقبره و محل دفن امام‌زاده نیز در فرهنگ عامیانه امام‌زاده خوانده می‌شود.[۱] بعضی معتقدند که در این اصطلاح، منظور اصلی محلی است که آن شخص در آنجا مدفون است و به اصطلاح، از باب ذکر حال و اراده محل است.[۲]

گاهی به ساختمان امامزاده «آستانه»، «مقام»، «مقبره»، «بقعه»، «مرقد» و یا «مشهد» می گویند.[۳]

پیشینه واژه

درباره زمان دقیق کاربرد واژه امام‌زاده در فرهنگ تشیع خبر قطعی در درست نیست، اما از آنجا که قزوینی در النقض این واژه را به کار برده[۴] می‌توان گفت کاربرد واژه امامزاده در قرن ششم معمول بوده است و شاید به دوران قبل از ان هم بازگردد، چون در همین کتاب حتی ضرب‌المثل برای امامزاده ذکر شده است[۵] و این حکایت از استعمال رایج لفظ امامزاده در آن دوران و حتی قبل از آن دارد.

در سده‌های اولیه نیز این لفظ استفاده میشده اما معنایی غیر از معنای امروزی داشته و گاهی برای اسم شخص خاص بکار می‌رفته است، مثلا امامزاده رکن‌الدین.[۶] حمدالله مستوفی که در قرن هشتم می‌زیسته در کتاب نزهه القلوب، بارها از لفظ امامزاده استفاده کرده و در معنای فرزندان ائمه اطهار(ع) به کار برده است.[۷] از قرن نهم به بعد به وفور در کتاب‌های مختلف لفظ اما‌م‌زاده دیده می‌شود، که در اولاد و نسل بکار رفته است.[۸] ودر قرن دهم در زمان صفویه به اوج خود می‌رسد.[۹]

امامزاده با واسطه

از ترکیب کلمه امام با زاده آنچه به ذهن خطور می‌کند این است امامزاده باید فرزند بدون واسطه امام باشد، ولی در فرهنگ عامیانه، به فرزندان با واسطه، گاهی واسطه زیاد نیز امامزاده گفته می‌شود، این مطلب با آموزه‌های دینی نیز هم‌خوانی دارد، وقتی تمامی امامان دوازده‌گانه، ابن رسول الله خطاب می‌شوند و حتی امام موسی کاظم(ع) به دفاع از این مطلب در نزد هارون الرشید برمی‌خیزد.[۱۰]

در جای دیگر فرزندان و حتی نوادگان امام رضا(ع) آنهم با چند واسطه ابن الرضا خطاب می‌شوند، کاربرد واژه ابن الرضا برای امام جواد(ع)،[۱۱] امام هادی(ع)،[۱۲] و امام حسن عسکری(ع)،[۱۳] دیده می‌شود؛ بدین جهت می‌توان گفت کاربرد واژه امام زاده برای فرزندان با واسطه امامان امری طبیعی است.

بنا و تعمیر بقعه

بنای بر قبور

در فرهنگ شیعی ساخت و تعیر بقاع متبرکه امامزادگان از اهمیت زیادی بر خوردار است بگونه‌ای که از دیر زمان بارگاه‌های زیادی به امامزادگان در جاهای مختلف مخصوصا ایران منتسب می‌باشد که مورد احترام اهالی بوده و در جوار آن قبور نزدیکانشان را به نیت اینکه از برکات معنوی آن امامزاده برخوردار باشند دفن می‌نمایند، اکثر این گورستان‌ها پس از ساخته شدن امامزاده‌ها و به علت حرمت زیارتگاهی آن ایجاد شده‌اند.[۱۴]

ثواب ساخت یا تعمیر

در منابع روایی و حدیثی روایاتی در اجر و ثوات ساخت یا تعمیر بقاع امامزادگان دیده می‌شود، از جمله پیامبر(ص) فرماید:

«یا علی اِنَّ اللهَ جَعَلَ قَبْرُکَ وَ قَبْرُ اَوْلادِکَ بُقْعَةٌ مِنْ بُقاعِ الجْنَّهِ وَ عَرْصَةٌ مِنْ عَرَصاتِها.»[۱۵]

«ای علی خداوند قبر تو و قبر فرزندان تو را، خانه‌ای از خانه‌های بهشت و میدانگاهی از میدانگاه‌های آن قرار داده است.»

«مَنْ زارَنی اَوْ زارَ اَحَداً مِنْ ذُرِیتی زُرْتُهُ فی یوْمِ الْقِیمَةِ فَانْقَذْتُهُ مِنْ اَهْوالِها[۱۶] وَ‌ یا عَلی مَنْ عَمَّرَ قُبُورُکُمْ فَکَانَّما اعانَ سُلیمانَ بْنِ داوُدَ عَلی بَناءِ بَیتِ الْمُقَدَّس».[۱۷]

«ای علی هر کسی که زیارت کند مرا یا یکی از ذریه من را، زیارت می‌کنم او را در روز قیامت و از هول‌های قیامت او را نگه می‌دارم و نیز حضرت اضافه مینماید که هر کسی تعمیر کند قبور شما را چنان است که کمک کرده باشد سلیمان بن داوود را در بنا بیت المقدس

سابقه بقعه سازی

نخستین گزارش‌ها از ساخت بنا بر قبور به عهد نبوی بازمی‌گردد. بر این اساس، ابوجندل بن سهیل از تیره بنی‌عامر بن لؤی مسجدی بر قبر ابوبصیر عتبة بن اَسید ثقفی (متولد قبل از۸ق.) ساخت[۱۸] و رسول خدا(ص) با وجود آگاهی از این کار، آن را نهی نکرد.

پس از رحلت پیامبر(ص) و دفن او در خانه خود، حفظ و تعمیر این بنا از همان سال‌های آغازین مورد اهتمام مسلمانان و خلفا بوده است. عمر بن خطاب (حکومت: ۱۳-۲۳ق.) دیواری بر قبر پیامبر ساخت.[۱۹]

اما سابقه بقعه سازی بر مزار امامزادگان به قرن دوم برمی‌گردد، در صحیح بخاری روایتی نقل شده که در آن فاطمه بنت الحسین(ع) همسر حسن مثنی بر مزار وی بقعه‌ای می‌سازد. در این روایت آمده:

لما مات الحسن بن الحسن بن علی(ع) ضربت امرأته القبّه علی قبره سنة؛ بعد از وفات حسن بن حسن بن علی(ع) همسر او تا یک سال قبّه‌ای بر قبر او زد.[۲۰]

قمی در تاریخ قم نیز خبر از بقعه‌ای بر مزار حضرت معصومه(ع) قبل از قرن چهارم می‌دهد البته به گفته وی اولین بقعه توسط زینب دختر امام جواد (ع) که در قرن سوم می‌زیسته ساخته شده است.[۲۱]

بنا به گفته حاکم نیشابوری هنگام عزیمت امام رضا(ع) امامزاده محروق بقعه داشته و امام به زیارت وی رفته است.[۲۲] و اگر نگوییم در زمان امام رضا(ع)، قطعا در زمانی که حاکم نیشابوری این کتاب را نگاشته یعنی در اوایل قرن پنج این بقعه وجود داشته است.

از مطالب کتاب نقض برمی‌آید که در قرن ششم در جای جای ایران بقعه‌هایی منتسب به امامزادگان وجود داشته و مورد احترام مردم بوده است. به تصریح قزوینی حتی اهل سنت نیز جهت زیارت به این اماکن آمد و شد داشته‌اند.[۲۳] بقعه‌های مد نظر قزوینی عبارتند از:

مستوفی نیز از بقعه امامزاده حسن در تهران،[۳۰]امامزاده اسحاق بن موسی بن جعفر درساوه،[۳۱]امامزاده حسین در قزوین،[۳۲]امامزادگان احمد بن موسی و محمد بن موسی در شیراز[۳۳] و امامزاده اسماعیل فرزند امام موسی کاظم(ع)[۳۴]در مایین یاد کرده است.

اقسام امامزادگان

امامزادگان از نظر جایگاه و اعتبار مرقدشان به پنج طبقه تقسیم می‌شوند:

  1. طبقه اول: شرافت نسبی معلوم و محل دفنشان نیز معلوم است و در استحباب زیارتشان از ائمه اطهار روایاتی وارد شده و زیارت نامه‌ای مخصوص از طرف ائمه برای آنان صادر شده است. همانند حضرت عباس(ع)، حضرت علی اکبر(ع) و حضرت معصومه (س).
  2. طبقه دوم: شرافت نسبی و محل دفنشان معلوم است و در استحباب زیارتشان نیز از ائمه اطهار روایاتی آمده اما زیارت نامۀ مخصوص از طرف ائمه برای آنان صادر نشده است مثل حضرت عبدالعظیم حسنی.
  3. طبقه سوم: شرافت نسبی معلوم و محل دفنشان نیز معلوم است اما استحباب زیارتشان از ناحیه معصوم نیامده، مثل شاه چراغ، یحیی بن زید، زید بن علی و محمد بن علی الهادی(ع)
  4. طبقه چهارم: امامزاده‌هایی که جلالت و قدرشان معلوم است، اما محل دفن آنها مردّد است، مانند علی بن جعفر که محدّث جلیل‌القدری است که سه موضع مدینه روستای عریض، قم و سمنان منسوب به محلّ دفن ایشان است.
  5. طبقه پنجم: بقعه‌هایی که به امامزاده مشهورند و با اسمی در بین مردم نامیده میشوند، اما مزار شناسان هیچ اطلاعی از آنان ندارند و حتی نمی‌توانند احتمالی هم دربارۀ آنها بدهند که از این مکانها به بقعه‌های مجهول می‌توان یاد کرد.

امامزادگان مشهور

امام‌زادگان از نظر شهرت نیز به چند دسته تقسیم می‌شوند، تعداد کمی از آنها شهرت جهانی دارند، تعدادی نیز شهرت کشوری و استانی.

امامزادگانی با شهرت جهانی

امامزادگانی که شهرت جهانی دارند عبارتند از : حضرت عباس(ع)، حضرت زینب(س)، حضرت معصومه(س)، حضرت رقیه(س)، عبدالعظیم حسنی، احمد بن موسی(ع) معروف به شاهچراغ، سیدمحمد و سیده نفیسه(س). البته آنچه گفته شد امامزادگانی هستند که بقعه مستقل دارند و گرنه امامزادگان مشهور دیگری هستند که بقعه مستقل یا اصلا بقعه ندارند از جمله حضرت علی اکبر(ع)، حضرت علی اصغر(ع)، محمد بن حنفیه، ام کلثوم، سکینه دختر امام حسین(ع)، حکیمه دختر امام جواد

امامزادگانی با شهرت محلی

بعضی از امامزادگان از شهرت جهانی برخوردار نیستند بلکه در کشور یا شهر محل دفنشان شناخته شده‌اند. ثبت اسامی همه آنها امکان‌پذیر نیست ولی معروف‌ترین آنان در کشورهای اسلامی به جز ایران عبارتند از:

نام امامزادهاز نسل امامکشور، شهر، استان
یحیی بن زیدنوه امام سجاد(ع)افغانستان-جوزجان-سر پل
امامزاده زینب(بی بی‌معصومه)از نوادگان امام سجاد(ع)افغانستان-هرات
فاطمه صغری(بی بی‌هیبت)دختر موسی بن جعفرآذربایجان-باکو
میر سید علی(حضرت امیرجان)۱۶واسطه با امام سجاد(ع)تاجیکستان-کولاب
عبدالسلام الاسمراز نسل امام حسن(ع)لیبی
زید بن علیفرزند امام سجاد(ع)عراق-کوفه
حمزه بن قاسم(حمزه غربی)از نوادگان حضرت علی(ع)عراق-بابل-مزیدیه-مدحتیه
قاسم بن موسی(ع)فرزند موسی بن جعفر(ع)عراق-بابل-حله-شهرقاسم
عبدالله اشتر بن محمد نفس زکیه(شاه غازی)نوادگان امام حسن(ع)پاکستان-کراچی-کلیفتون
امامزاده مظفر ترکمنستان
سیده زینبحضرت علی(ع)مصر-قاهره

امامزادگان ایران

علی بن محمد باقر(ع)(مشهد اردهال)امام باقر(ع)اصفهان-کاشان
عبدالعظیم حسنی (حرم حضرت عبدالعظیم)امام حسن مجتبی(ع)ری
حمزه بن موسی(ع)امام کاظم(ع)تهران-ری
حسین بن موسی بن جعفر(ع)(علاءالدین حسین)امام کاظم(ع)فارس-شیراز
محمد بن موسی بن جعفر(ع)(سیدمیرمحمد)امام کاظم(ع)فارس-شیراز
امامزاده حسینامام رضا(ع)قزوین
موسی بن محمد(موسی مبرقع)امام جواد(ع)قم
علی بن جعفر(ع)امام صادق(ع)قم
حکیمه دختر امام کاظمامام کاظم(ع)کهکیلویه و بویراحمد-گچساران
اسحاق بن موسی(ع)امام کاظم(ع)مرکزی-ساوه
امامزاده شاهرضاامام کاظم(ع)اصفهان-شهرضا
علی زین العابدین(درب امام)امام صادق(ع)اصفهان
امامزاده زینبیهامام کاظم(ع)اصفهان
امامزاده جعفرامزاده(شاه کرم)امام رضا(ع)اصفهان
احمد بن موسی مبرقع(میراحمد)امام جواد(ع)اصفهان-کاشان
آقاعلی عباسامام کاظم(ع)اصفهان-کاشان
هلال بن علیامام صادق(ع)اصفهان-آران و بیدگل
امامزاده داودامام مجتبی(ع)تهران-کوه‌های کن
امامزاده صالحامام سجاد(ع)تهران-تجریش
محمد بن محمد بن زید(ع)(امامزاده محروق)امام سجاد(ع)خراسان رضوی-نیشابور
حسین بن موسیامام کاظم(ع)خراسان جنوبی-طبس
امامزاده عبداللهامام سجاد(ع)خوزستان-شوشتر
امامزاده محمد بن موسیامام کاظم(ع)خوزستان-دزفول
محمد بن زید بن علی(ع)امام سجاد(ع)خوزستان-شوشتر
سیدبهاءالدین محمدامام کاظم(ع)چهارمحال وبختیاری-شیخ شبان
حسن بن حسین بن اسحاقامام حسن مجتبی(ع)لرستان-الیگودرز
علی بن حمزهامام کاظم(ع)فارس-شیراز
امامزاده اسماعیلحضرت علی(ع)،حضرت عباس(ع)فارس-فسا
محمد بن حسن(آقامشهید)امام کاظم(ع)فارس-فراشبند
جعفر بن علی(امامزاده جعفر)امام صادق(ع)یزد
امامزاده یحییامام کاظم(ع)سمنان
علی بن جعفرامام صادق(ع)سمنان
عبیدالله بن موسی(کوسه هجیج)امام کاظم(ع)کرمانشاه-روستای هجیج
جلال الدین اشرفامام مجتبی(ع)گیلان-آستانه اشرفیه
امامزاده هاشمحضرت علی(ع)، محمد بن حنفیهگیلان-رشت
امامزاده هاشمامام مجتبی(ع)مازندران-آمل
سید سلطان محمد(پیرچوگان)امام کاظم(ع)هرمزگان-رودان
شاهزاده حسینامام هادی(ع)همدان
امامزاده محسن(امامزاده کوه)امام حسن مجتبی(ع)همدان
امامزاده عبداللهامام کاظم(ع)همدان

تذکر: برخی امامزادگان در ایران از شهرت برخوردارند. اکثر مسئولین این بقاع، امامزادۀ خود را فرزند بلافصل امام می‌دانند. همین امر موجب شده تا گاهی چند بقعه به یک امامزاده نسبت داده شود درحالی که بی‌تردید تنها یکی از آنها فرزند واقعی امام است. در بسیاری از موارد، از باب اختصار در نسب نام یک یا چند واسطه حذف شده است. هم اکنون در نقاط مختلف، امامزاده‌های فراوانی را می‌بینیم که فرزند امام موسی کاظم معرّفی شده‌اند، حال آنکه آن حضرت این همه فرزند نداشت. اینان فرزندزادگان، نبیرگان، نتیجه‌ها و نسلِ امام موسی کاظم هستند که در انتسابشان نام یک یا چند واسطه حذف شده و این موضوع، آنان را به شکل فرزند بلافصل امام در آورده است. از جمله این موارد می‌توان به امامزاده حمزه بن موسی بن جعفر(ع) و اسحاق بن موسی بن جعفر(ع) اشاره نمود. به همین دلیل در جدول زیر فقط نسبت امامزاده با امام معصوم در نظر گرفته شده است.

سایر امامزا‌د‌گان

در تمام نقاط ایران مقبره‌های منسوب به امامزادگان دیده می‌شود اما پراکندگی این بقاع در نقاط مختلف یکسان نبوده، در جاهایی که احساس امنّیت بیشتر می­کردند تعداد زیادتری روی می­آوردند، همانند کوهستان ری، طبرستان و نقاط مرکزی.

آمار

طبق آماری که به وسیله سازمان اوقاف دوران پهلوی تهیه شد و به سال ۱۳۵۲ش در روزنامه کیهان انتشار یافت، در سراسر ایران تا آن تاریخ ۱۰۵۹ تن امامزاده شمارش شد، که استان مرکزی از این لحاظ مقام نخست را داشته و تنها استانی که امامزاده­ای گزارش نشده استان سیستان و بلوچستان بوده است.[۳۵]

اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی بنا بر تفحصات میدانی جدید تحقیقات علمی و عوامل دیگر، این تعداد افزایش یافته به صورتی که در مؤسسه دائرة المعارف بقاع متبرّکه ادّعا شده تاکنون تعداد ۸۱۸۶ باب از بقاع متبرّکه را در کلّ کشور شناسایی نموده که در این اماکن تعداد ۱۰۶۹۱ تن از امامزادگان و پیامبران الهی مدفون هستند، و تعداد ۱۴۸۳ باب از این بقاع علاوه بر جنبه‌­های زیارتی به دلیل قرار داشتن در موقعیت­های جغرافیایی یا جاذبه‌­های طبیعی و تاریخی از موقعیت گردشگری و تفریحی برخوردارند، و حدود ۵۰۰ باب هم در مسیر بزرگراهها و جاده‌­های اصلی کشور واقع شده‌­اند.[۳۶]

دلیل زیادی امامزادگان در ایران

در منابع تاریخی برای حضور گسترده امامزادگان در ایران عواملی ذکر شده که اساسی‌ترین آن دو عامل است:

  1. علاقه ایرانیان به خاندان پیامبر(ص) سبب شد تا آنان اولاد ائمه را تکریم نمایند. بدین جهت امامزادگان ایران را جایی امن برای خود می‌دیدند زیرا ظلم ستم امویان وعباسیان باعث شده بود، گروهی از سادات که در قیامها ضد حکومت شرکت می‌کردند ایران را بستر خوبی برای شروع قیام انتخاب نمایند. ابن اسفندیار در مورد این قیامها و حضور علویان در آنها گفته است: «در این وقت [اواسط سال ۵۳ ق.] به عدد اوراق اشجار، سادات علویه و بنی هاشم از حجاز و اطراف شام و عراق به خدمت او [حسن بن زید] رسیدند. در حق همه مبرّت و مکرمت فرمود و چنان شد که هر وقت پای در رکاب آوردی سیصد نفر علوی شمشیر کشیده گرداگرد او کله بستندی».[۳۷]
  2. تشریف فرمایی حضرت رضا(ع)به ایران: پس از سفر امام رضا(ع) و قبول ولایت عهدی، فرزندان ائمّه و شیعیانشان کمی احساس امنیت کردند. آنان برای پیوستن به امام رضا(ع)و بدان جهت که نواحی ایران برای آنها امن‌تر بود، سعی داشتند که خود را به شهرهای ایران برسانند. جریان هجرت حضرت فاطمۀ معصومه در سال ۲۰۱ق و همراهان ایشان از این نمونه است.[۳۸] در «تاریخ رویان» نوشته «اولیاء الله آملی» در این باره آمده:
«سادات علویه به سبب آوازۀ ولایتعهدی و حکومت امام رضا روی بدین طرف نهاده‌اند و... چون خبر غدری که با رضا کرده، در راه به سادات رسید، هرجا که بودند پناه به کوهستان دیلمان و طبرستان و ری نهادند. بعضی را همین جا شهید کردند و مزار ایشان باقی است و بعضی وطن ساخته، همین جا مانده، تا به عهد متوکِل خلیفه، که ظلم او بر سادات از حدّ درگذشت، بگریختند و در کوهستان طبرستان و بیشۀ این طرف جای ساختند و...»[۳۹]

سخنان بزرگان

  • امام خمینی: مامی‌خواهیم که در پناه این امامزادگان مردم در آرامش زندگی کنند، موقوفات باید به حال وقفیت باقی و عمل به وقف شود.
  • آیت الله بهجت: توسلات، خیلی نافع است. به این امامزاده‌ها زیاد سر بزنید. این بزرگواران همچون میوه‌ها که هر کدام یک ویتامین خاصی دارند، هر کدامشان خواص و آثاری دارند، از محبت اهلبیت نباید دست برداشت، همه چیز توی محبت است، اگر چیزی دارید از محبت است.

تاثیر امامزادگان بر فرهنگ عمومی

تاثیر امامزادگان تا آن اندازه بوده که در بعضی از نقاط اسم شهر بر گرفته از امامزاده مدفون در آنجاست، مانند تربت حیدریه، آستانه اشرفیه در گیلان، شهر آستانه اراک و شهرضا.

خیلی از روستاها نیز به نام امامزاده‌ای است که در آن جا مدفون است؛ مانند روستای امامزاده بزم، روستای زیارت و روستای امامزاده خدیجه (اطراف قم)